BẢN TÌNH CA “CON GẶP CHÚA”
Dưới góc độ cảm nhận của người đọc, Lm Đỗ Xuân Quế và tác giả Lê Quang Vinh
đã viết rất hay về những đặc sắc của tập thơ “Run như hơi thở chạm tơ vàng” của Lm. Khắc Đỗ.
Lm Đỗ Xuân Quế viết: “Tôi đã đọc tập thơ này với tâm trạng và thái độ của một người đồng điệu, một độc giả chan hòa mỹ cảm đối với tác giả…”. Tác giả Lê Quang Vinh nhận xét: “Về tứ thơ và nguồn thi hứng, có lẽ phải viết bài dài bằng tập thơ mới diễn tả được đầy đủ…. Người đọc “run như run…” khi đọc những lời thơ mượt mà óng ả và rất đỗi tự nhiên, làm thơ mà như chỉ đơn thuần để cho mạch thơ tuôn ra”.
Vì thế tôi sẽ chỉ viết về những giá trị của tập thơ “Run như hơi thở chạm tơ vàng” trong dòng chảy thi ca Công giáo và nguồn mạch thi ca Việt.
1.Thơ Khắc Đỗ được viết bằng ngôn ngữ dành cho công chúng (dùng nhiều khẩu ngữ bình dân), bằng những thể thơ quen thuộc như Lục bát; thơ 7, 8 chữ (kiểu thơ Lãng mạn 1930-1945); đề tài thơ là những vấn đề đức tin Công giáo quen thuộc, thế nên người đọc có thể đọc trực tiếp diễn ngôn mà nhà thơ chia sẻ. Mọi diễn giải về tập thơ là không cần thiết.
Về thể loại, tập thơ có hai kiểu cấu trúc tác phẩm: thơ Diễn ca Kinh Thánh và thơ Tự tình. Số lượng bài thơ Tự tình (24/34 bài) chiếm đa số, vì thế tập thơ là tiếng nói tự tình của tác giả.
2.Về Diễn ca Kinh thánh, thơ Khắc Đỗ có nhiều bài đặc sắc, thể hiện tài năng riêng của một cốt cách thơ Công giáo đương đại.
Đã có nhiều tác giả diễn ca Kinh thánh như Lm Nguyễn Xuân Văn (Sứ điệp tình thương), tác giả Đỗ Quang Vinh (diễn ca: Sách Sáng thế, Sách Diễm ca, Sách Châm ngôn, Sách Huấn ca, Sách Samuel, Sách Giảng viên…); tác giả Paul Trần Trung Hậu (diễn ca: Sách Giảng viên, Sách Diễm ca, Sách Giô-en, Sách Ô-va-di-a, Sách Giô-na, Sách Na-khum, Sách Kha-ba-cúc, …). Thể loại Diễn ca buộc tác giả phải chuyển ngữ đúng nội dung văn bản Kinh thánh, không được đưa vào bản diễn ca những luận giải và cảm nhận cá nhân, cũng không được “sáng tạo” thêm những gì trong văn bản Kinh thánh không có.
Lm Khắc Đỗ có những đóng góp riêng ở thể loại này. Nhà thơ “sáng tạo” tác phẩm của mình từ Kinh Thánh. Nghĩa là tác giả kể lại câu chuyện Kinh thánh, giữ nguyên cốt truyện, bối cảnh thời gian, không gian, nhân vật, tình tiết, chủ đề, tư tưởng; nhưng kiến tạo thêm dòng chảy nội tâm nhân vật, những nghĩ suy, cảm xúc, tâm trạng của nhân vật trong những hoàn cảnh cụ thể, nhờ thế nhân vật Kinh thánh được soi chiếu từ bên trong, sống động hơn, gần gũi hơn và mang phẩm chất Việt hơn những gì được trình thuật (qua góc nhìn khách quan) của Kinh Thánh.
Xin đọc: Khúc hát giao duyên (tâm sự của Ađam), Nhật ký thánh Giuse, gồm 19 đoạn thơ). Trường ca Nhật ký thánh Giuse tái hiện cuộc đời thánh Giuse, cùng với những nghĩ suy, tâm trạng của Ngài trong từng biến cố cuộc đời liên quan đến Đức Giêsu.
Diễn ca của Khắc Đỗ đem Kinh Thánh về gần với đời thường và đem người đọc hôm nay sống cùng nhịp thở với Kinh Thánh từ thời Sáng thế. Nhờ đó, người đọc hiểu sâu sắc hơn Kinh Thánh, dễ dàng sống Lời Chúa hơn. Đó là chỗ kỳ diệu của thơ Khắc Đỗ. Nhà thơ làm cho những tín niệm Công giáo (những điều thuộc về đức tin) trở thành chân lý của đời sống hiện thực mà mỗi người đều cảm nhận, đều trải nghiệm và rút ra cho mình những bài học.
Đây là bài học từ Adam:
“…Khắc ghi cái thuở ban đầu
Tạ ơn Đức Chúa nhiệm mầu khôn ngơi.
Chào em - xương bởi xương tôi…”
(Khúc hát giao duyên)
Đây là bài học tử Giuse:
“…Cuộc đời ẩn dật lặng thầm Thánh Gia
Có Con, có Mẹ, có Cha
Tin yêu tất cả đều là hồng ân!”
(Nhật ký Giuse)
(ghi chú: Vì thơ Khắc Đỗ là những bài thơ dài, tôi chỉ xin trích một ít câu để minh họa, vì thế người đọc khó cảm nhận được cái hay của cả bài thơ)
Những diễn ca Kinh Thánh đầy sáng tạo như vậy đem đến “Cái Mới” cho người đọc. Bởi vì, giáo dân được nghe Linh mục giảng Kinh Thánh hàng ngày trong nhà thờ. Những lời giảng ấy đã thành nếp nghĩ, đã thành thói quen, và nhiều khi đã “trơ”. Nó ngăn cản sự tiếp nhận (lưu ý rằng một giáo dân trong cả đời sống đạo, trung bình có 60 năm đến nhà thờ, và mỗi bài Tin Mửng, theo năm A.B.C được nghe giảng 20 lần).
Khắc Đỗ đã làm sống lại trong đời thực Việt Nam các nhân vật Kinh Thánh, với những phẩm chất Việt, từ đó đem đến cho thơ ca Công giáo những áng văn chương có màu sắc tư tưởng-thẩm mỹ mới mẻ.
Xin đọc
Từ buổi trong Đền lạc mất Con
Đến khi đoàn tụ nghĩa vuông tròn
Hôm nay về tới làng quê cũ
Mẹ nấu đãi nhà một bữa ngon!
Trên dưới thuận hòa nếp sống chung
“Người Na-da-rét” chính danh xưng
Giê-su thảo kính, luôn tuân phục
Cha Mẹ phúc vinh rướm lệ mừng…
(Nhật ký Giuse)
Đoạn thơ thể hiện rất phong phú và sâu sắc những đặc trưng văn hóa Việt.
Đó là triết lý lấy sự “vuông, tròn” là chuẩn mực, sống có tình có nghĩa. Thí dụ: “Mẹ
tròn con vuông”, sự tích bánh dày, bánh chưng: bánh dày tròn tượng trưng cho trời, bánh chưng vuông tượng trưng cho đất. Tác giả viết: “ Đến khi đoàn tụ nghĩa vuông tròn”.
Người Việt có văn hóa đãi ăn trong các dịp đoàn tụ vui mừng:
“Mẹ nấu đãi nhà một bữa ngon!”.
(Kinh Thánh không ghi Đức Maria đã nấu bữa ngon gồm những món gì để đãi cả nhà Thánh Gia)
Gia đình Việt sống chung “thuận hòa” (“thuận vợ thuận chồng tát biển đông cũng cạn”), khác với lối sống phương tây cá nhân chủ nghĩa, con cái sống riêng.
Trong gia đình Việt Nam, đạo hiếu, và đạo thờ Thiên (nhà người bên Lương có bàn thờ Thiên trước sân) là hai niềm tin thiêng liêng. Con cái thảo kính cha mẹ là đạo lý. Trái lại, con cái bất hiếu là vô phúc. Con cái cũng là phúc vinh của cha mẹ (“Phúc đức tại mẫu”).
Giê-su thảo kính, luôn tuân phục
Cha Mẹ phúc vinh rướm lệ mừng…
Chính nhờ sự diễn đặt Kinh thánh bằng chất liệu văn hóa Việt nên những diễn ca Kinh
Thánh của Khắc Đỗ đọc rất hấp dẫn. Khắc Đỗ đem vào thơ ca Công giáo Việt một nghệ thuật diễn ca rất riêng, có khả năng mở ra nhiều nẻo đường sáng tạo.
Với tài năng thơ và nghệ thuật kể chuyện (nghệ thuật tả cảnh, tả tình, khắc họa nhân vật, tình huống, và lý giải vấn đề…), Khắc Đỗ có thể viết những truyện thơ Lục bát như những truyện thơ Nôm đã có trong văn học dân tộc (Đoạn trường tân thanh, Lục vân Tiên) hoặc những áng thơ có cấu trúc truyện của văn học Công giáo như I-nê tử đão vãn (khoảng năm 1700), Thuật tích việc đạo nước Nam (L. Đặng Đức Tuấn. 1863).
3. Thơ Tự tình của Khắc Đỗ là tiếng nói riêng của nhà thơ với mình và với Chúa trong hành trình khám phá, và sống đức tin với tư cách và sứ vụ Linh mục.
Xin đọc: Nếu Thầy có ghé qua, Nếu Thầy chẳng gọi con, Ngốc, Cú ngã thần thiêng, Gặp Chúa, Toại nguyện, Con Linh mục, Đầy tớ vô duyên, Nén vàng, Con đã khóc, Nỗi niềm, Bài học Giêsu, Bí tích tình yêu, …
Những bài thơ này được viết bằng thể thơ quen thuộc, thơ 7, 8 chữ, kiểu thơ Lãng mạn (1930-1945). Nhân vật chính là “Tôi”- tác giả. (tác giả xưng hô là “Con” khi đối thoại với Chúa). Tâm tình riêng của Tôi choán ngập trang thơ. Tình cảm thơ chảy tràn mọi hướng. Và, ngôn ngữ thơ thường mang tính ước lệ, ẩn dụ. Vì thế, thơ Tự tình của Khắc Đỗ rất ít bóng dáng của đời sống thế sự.
Tác giả khai thác nguồn tư liệu Kinh Thánh để diễn đạt những tâm tình riêng. Từ đó chia sẻ với người đọc những trải nghiệm đức tin của mình. Những chia sẻ này hầu như người đọc Công giáo có thể gặp trong nhiều dịp khác nhau (bài giảng Kinh Thánh Chúa nhật, hoặc bài giảng tĩnh tâm, hoặc chia sẻ trong sinh hoạt đoàn hội), nhưng sức hấp dẫn của những bài thơ này là sự chân thành của tác giả trong việc thể hiện đức tin. Người đọc tin rằng tác giả “nói thật” lòng mình với Chúa, với mình và mọi người, nhờ thế, thơ đích thực là tiếng nói của trái tim, có sức kết nối trái tim. Bài “Con linh mục” là một nhận thức chân thành và sâu sắc.
Thơ Khắc Đỗ không có bóng dáng của sự mệt mỏi trước cuộc đời, hoài nghi về sự chọn lựa lý tưởng đời tu hay sự mờ mịt tương lai trước sự “lặng im” của Chúa; cũng không tỏ lộ sự yếu đuối trước những cám dỗ thế tục và những khắc khoải hiện sinh trong cuộc đấu tranh giữa Thần học và lý trí trong đời sống hàng ngày.
Thơ tự tình Khắc Đỗ có sức thuyết phục bởi những gì tác giả chia sẻ được rút ra từ sự chiêm nghiệm cuộc đời Đức Maria (Bài ca thăm viếng), Thánh Giuse (Nhật ký Thánh Giuse), từ những trải nghiệm đức tin của các tông đồ (Nếu Thầy có ghé qua) và từ chứng ngộ của chính mình (Gặp Chúa, Toại nguyện). Sự chân thành của hồn thơ làm nên nhiều bài thơ hay. Con đường theo Chúa trong thơ Khắc Đỗ tràn ngập ánh sáng, niềm vui và và tin yêu.
Con chỉ cầu thành thật
Lòng yêu mến khôn nguôi
Chẳng bao giờ hư mất
Trong ân tình Chúa thôi…
(Tâm ca lòng mến)
Cho con biết sống khiêm nhường bé nhỏ
Dám trung kiên bước ra khỏi chính mình
Để kiếm tìm và gặp gỡ chung quanh
Hết tất cả những ai đang cần đến.
(Gặp Chúa)
Lạy Chúa, dù khi con yếu đuối
Khấn xin Ngài chớ bỏ rơi con
Một niềm phó thác vui ơn gọi
Muôn thuở hiến dâng vẹn xác hồn.
(Nỗi niềm)
Con linh mục! Hóa ra là của Chúa
Và cũng là cho hết thảy anh em
Sống hôm nay mong trọn vẹn nỗi niềm
Mai hớn hở đón Ngài, không cúi mặt!
4. Tập thơ “Run như hơi thở chạm tơ vàng” của Lm. Khắc Đỗ mang đến cho thơ ca
Công giáo những yếu tố mới mẻ về tư tưởng và thi pháp với một cốt cách riêng. Điều đặc sắc là: những diễn ngôn của nhà thơ là chứng nghiệm đức tin của Phaolô (Cú ngã thần thiêng), của Phê rô, Matthêu. Nathanael, Giakêu, người làm vườn nho vào muộn trong bài Nếu Thầy có ghé qua, và của chính tác giả những lần Gặp Chúa.
Vì thế, người đọc tập thơ có thể tăng thêm sức sống cho đức tin của mình khi được sống trong thời đại của những con người đời thường tìm kiếm Ơn Cứu Rỗi từ Kinh Thánh (Nhật ký thánh Giuse, Rượu cưới, Nếu Thầy có ghé quan, Gặp Chúa, Bánh cá hôm nay…), và người trẻ Công giáo làm thơ có thể chia sẻ những kinh nghiệm sáng tạo của Khắc Đỗ trong thể loại Diễn ca Kinh thánh để làm phong phú thêm nền thơ ca loan báo in Mừng hôm nay.
Và, nếu tác giả thể hiện được tư tưởng Kinh thánh trong những cảnh đời thế sự và thử nghiệm được những thể thơ mới của thời đại hội nhập toàn cầu hóa, thơ Khắc Đỗ sẽ có những đóng góp giá trị nhiều hơn nữa.
Tháng 3/ 2026
_______________________________
Phụ lục (thơ Khắc Đỗ)
KHÚC HÁT GIAO DUYÊN
(Tâm sự của Ađam -
Cảm hứng từ 2 chương đầu sách Sáng Thế)
Chào em - xương bởi xương tôi Cũng là thịt bởi thịt người tôi đây! Lạ lùng khôn ví, ô hay
Thiên duyên kỳ ngộ phút này linh thiêng!
Chào em - một đóa hoa tiên
Hương trời sắc nước ngả nghiêng thành trì.
Tòa thiên nhiên đẹp diệu kỳ
Giai nhân thiên hạ ai bì được em!
Lưng ong mình hạc êm đềm
Môi thơm mật ngọt mướt mềm nhường tơ!
Mắt em - mặt nước hồ thu
Bồ câu lấp lánh nhẹ ru nội đồng.
Tóc mây quyện với nắng hồng
Ngạt ngào hương phấn, phập phồng làn da.
Thân em trong ngọc trắng ngà
Mười phân duyên dáng thướt tha vẹn mười!
Địa đàng vườn trái xanh tươi
Đôi gò bồng đảo thắm đồi nhũ hương.
Miệng môi chúm chím hơi sương
Tràn trề nhựa sống tuổi đương xuân thì.
Tháp ngà tầng cổ huyền vi
Gót sen mơn mởn xanh rì mầm non.
Hây hây má ửng lòng son
Lá hoa ủ rũ ghen hờn dung nhan!
Chào em - trợ tá vẹn toàn
Xứng đôi vừa lứa Chúa ban cho người.
Chào em - một nửa mình tôi
Trông mình, mình lại mừng vui yêu mình!
Rõ đây tiên cảnh thanh bình
Nước non bàng bạc bóng hình thiên thai.
Mời em dạo bước rong chơi
Đặt tên muôn vật muôn loài cùng tôi.
Tán dương quyền phép Chúa Trời
Công trình sáng tạo tuyệt vời lắm thay!
Cho ta muông thú, cỏ cây
Trong bao thụ tạo, một tay chủ quyền.
Mời em hợp khúc giao duyên
Thịt xương nên một, vững bền trăm năm.
Chào em - tri kỷ tri âm
Đến đây hòa điệu sắt cầm đầy vơi.
Bỏ quên tất cả em ơi
Phen này ở kiếp ăn đời cùng nhau!
Đã qua hết buổi ưu sầu
Chăn đơn gối chiếc ra vào lẻ loi.
Về đây kết ước lứa đôi
Tào khang vẹn nghĩa ngọt bùi thủy chung.
Tôi từ bụi đất hư không
Em từ một chiếc xương sườn tôi ra.
Tên em, tôi gọi đàn bà
Vì em rút tự tôi - là đàn ông!
Tình tang hai tiếng vợ chồng
Cũng từ một giấc mơ mòng mà nên.
Hôm nay chỉ thắm xe duyên
Ước ao đầu bạc, phỉ nguyền răng long.
Mời em lạc thú phiêu bồng
Ê-đen tình sử tương phùng trầu cau.
Khắc ghi cái thuở ban đầu
Tạ ơn Đức Chúa nhiệm mầu khôn ngơi.
Chào em - xương bởi xương tôi…
16.03.2015
NẾU THẦY CÓ GHÉ QUA
Thưa Thầy nếu có ghé qua
Làng chài lam lũ cửa nhà lắt lay.
Thì xin cứ gọi con ngay
Nghề xưa lưới cá từ nay lưới người.
Thưa Thầy nếu có ghé chơi
Thăm phường thu thuế dẫu đời khinh khi.
Xin Thầy cứ gọi con đi
Nhiệm mầu ánh mắt từ bi vô ngần.
Bởi chưng tội lỗi, bệnh nhân
Mới cần cứu vớt, mới cần thuốc thang.
Thưa Thầy nếu có ghé ngang
Dưới chân cây vả, con đang ngồi chờ.
Theo Thầy, xóa hết nghi ngờ
Rồi xem bao việc vô bờ lớn lao.
Thưa Thầy nếu có ghé vào
Vệ đường có kẻ kêu gào Thánh Danh.
Thì xin chữa mắt cho lành
Theo Thầy, rũ áo bước nhanh chung đường.
Nếu Thầy có rảo phố phường
Mướn con làm thợ ăn lương từng ngày.
Ngồi lì rỗi việc rảnh tay
Đã giờ mười một xin Thầy gọi vô.
Ra công trồng hái vườn nho
Cậy vào lượng cả tính cho một đồng.
Thưa Thầy giữa chốn người đông
Bấy lâu khao khát xem dung nhan Thầy.
Ví dầu có ghé qua đây
Gọi con trèo vội xuống ngay diện trình.
Thân con thấp bé tội tình
Từ nay cải hối phận mình cho cân.
Tin Thầy rất mực lòng nhân
Đoái thương tìm cứu những phần thoái hư.
Đón Thầy thăm viếng nhà tư
Niềm vui cứu độ tràn dư xác hồn.
Thưa Thầy, xin cứ gọi con…
24.09.2017
_________________
